Navigation


Zamek Špilberk

Zamek Špilberk już od ponad siedmiu stuleci stanowi dominantę Brna, w przeszłości oferując mu także ochronę i poczucie bezpieczeństwa. Nie brakowało jednak w historii momentów, kiedy špilberska forteca budziła u mieszkańców Brna grozę i strach. Na przestrzeni wieków znaczenie i rola Špilberka ulegały znacznym zmianom. Główny zamek królewski i siedziba margrabiów morawskich przeistoczył się z czasem w potężną barokową twierdzę, będącą koszarami oraz najcięższym więzieniem w monarchii austriackiej – słynnym „więzieniem narodów”. Dziś jest siedzibą Muzeum Miejskiego w Brnie i jednym z najważniejszych centrów kulturalnych miasta, a w roku 1962 nadano mu tytuł narodowego zabytku kultury.

Gród powstał mniej więcej w połowie XIII wieku na niewysokim (290 m n.p.m.) ale dość stromym skalistym wzgórzu, wznoszącym się bezpośrednio nad historycznym centrum miasta (około 220 m n.p.m.). Czeski król Przemysł Ottokar II, założyciel zamku, planował, by stał się on nie tylko militarnym wsparciem władcy, ale także dostojną siedzibą władców Moraw.

Najstarsze źródła pisane na temat zamku pochodzą z lat 1277–1279, gdzie wspomniane są po kolei zamkowe kaplice, zwołanie sejmu w zamkowych podwojach (1278), a także nazwa góry przejęta wkrótce przez sam zamek. Czescy władcy odwiedzali jednak Špilberk tylko okazyjnie, nie inaczej było też w przypadku młodego margrabiego morawskiego i późniejszego króla Czech Karola Luksemburskiego, którego pierwsza żona Blanka de Valois wskutek wygnania jej z Pragi przebywała tutaj w roku 1337. Rzeczywistą siedzibą margrabiów morawskich Špilberk stał się w połowie XIV wieku, za rządów Jana Henryka Luksemburskiego (1350–1375) i jego syna Jodoka z Moraw (1375–1411). Trwające raptem sześć dziesięcioleci autonomiczne panowanie „morawskich” Luksemburgów, brata i bratanka Karola IV, to bezsprzecznie jeden z największych i najwspanialszych, choć mało znanych rozdziałów w historii brneńskiego zamku. Jednak już po śmierci Jodoka, za panowania ostatniego Luksemburga, króla Węgier, Włoch, Świętego Cesarza Rzymskiego, a później także króla Czech, Zygmunta oraz jego zięcia Albrechta II Habsburga, któremu Zygmunt oddał w roku 1423 władzę nad Morawami, a co za tym idzie i Špilberk, zamek na zawsze traci swój charakter rezydencji, stając się przede wszystkim obiektem o znaczeniu wojskowym. Było to szczególnie widoczne nie tylko podczas wojen husyckich, ale przede wszystkim podczas kampanii czeskiego króla Jerzego z Podiebradów przeciwko królowi węgierskiemu Maciejowi Korwinowi. Na Špilberku rezydował w funkcji hetmana ziemskiego syn Jerzego, Wiktoryn z Podiebradów, określany w źródłach mianem „hetmana na Špilmberce”. W roku 1469 wspieranemu przez miasto Brno Maciejowi Korwinowi udało się jednak po wielomiesięcznym oblężeniu zmusić wyczerpaną załogę Špilberka do honorowej kapitulacji, dzięki czemu zdobył to strategicznie miejsce, a niebawem także władzę nad Morawami.

Od końca XV wieku wcześniejsze znaczenie Špilberka zaczęło nie tylko maleć, ale rozpoczął się także ogólny upadek i powolna degradacja zamku. Główny zamek królewski na Morawach był wielokrotnie zastawiany, a jego przejściowi właściciele nie dbali o jego utrzymanie. Przedstawiciele wszystkich warstw społecznych na Morawach zdawali sobie jednak sprawę z jego centralnej funkcji oraz znaczenia dla całego kraju, dlatego w roku 1543 stwierdzili, że „utrata tego zamku wyrządziłaby wiele złego Królestwu Czeskiemu i ziemi morawskiej, przede wszystkim zaś doprowadziłaby do upadku miasta Brna”. W roku 1560 – nie chcąc dopuścić do celowej sprzedaży zamku w cudze ręce – sami zdecydowali się na wykupienie Špilberka („tronu margrabiów”) wraz z przyległościami, sprzedając następnie własny już zamek Brnu. Własnością miasta Špilberk pozostał jedynie przez sześćdziesiąt lat – po klęsce powstania stanowego pod Białą Górą został w 1620 roku odebrany miastu przez cesarza Ferdynanda II, wracając tym samym do domeny królewskiej. Podczas wojny trzydziestoletniej zamek znowu marniał, a stosunkowo nieliczna załoga wojskowa, składająca się z około 40 ludzi, tym bardziej sugerowała, że Špilberk nie będzie już miał istotnego znaczenia militarnego.

Wszystko uległo jednak zmianie podczas częściowej okupacji Moraw przez wojska szwedzkie, a także wobec dwukrotnego bezpośredniego zagrożenia morawskiej metropolii w latach 1643–1645. Umocnienia zamku i miasta były w szybkim tempie naprawiane i ulepszane.

Kiedy więc Brno wraz z dowodzonym przez pułkownika Raduita de Souches Špilberkiem zdołało w 1645 roku przetrwać trzymiesięczne oblężenie o wiele liczniejszych wojsk szwedzkich, zamek ponownie udowodnił swoje strategiczne znaczenie. Do połowy XVIII wieku zamek był sukcesywnie przekształcany w najpotężniejszą i najważniejszą barokową twierdzę na Morawach, tworzącą obronny kompleks, składający się z cytadeli oraz dobrze ufortyfikowanego miasta. Kompleks ten stał się w roku 1742 barierą nie do przejścia także dla króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego. Komendanci Špilberka pełnili w tamtych czasach jednocześnie funkcję generałów dowodzących na Morawach.

Częścią špilberskiej twierdzy było także forteczne więzienie. Bezpośrednio po klęsce powstania stanowego w 1620 roku latami więziono na Špilberku głównych morawskich uczestników antyhabsburskiej „rebelii”. Od ostatniego ćwierćwiecza XVII do początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku, oprócz dziesiątek „zwyczajnych” więźniów skazanych na pracę w twierdzy, przetrzymywano tutaj także sporą liczbę wysokich rangą wojskowych, np. głównych dowódców austriackich, generałów Bonnevala i Wallisa, czy słynnego pułkownika pandurów Franza Trencka, który zmarł na Špilberku w roku 1749. W 1783 roku cesarz Józef II Habsburg podjął decyzję o zmianie charakteru fortecznego więzienia na Špilberku na więzienie cywilne, przeznaczone dla najgorszych przestępców. Na cele więzienne przeznaczono przede wszystkim (po uprzedniej przebudowie) rzadko wykorzystywaną wcześniej część ówczesnego systemu obronnego – kazamaty. W celach zbiorowych można było pomieścić ponad 200 skazanych, wykorzystywanych do ciężkich prac w twierdzy i poza nią. Od połowy lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku zaczynają się jednak w nadziemnych częściach špilberskiej twierdzy pojawiać więźniowie, których określić można jako politycznych. Prócz kilku ważniejszych rewolucjonistów francuskich wziętych do niewoli podczas wojen koalicyjnych przeciwko Francji, z których najbardziej znanym był były poczmistrz Jean B. Drouet, więziono tu przede wszystkim piętnastoosobową grupę tzw. węgierskich jakobinów na czele z pisarzem Ferencem Kazinczym. Ponad ćwierć wieku później (od 1822 roku) nowo wybudowane cele dla „więźniów stanu” w północnym skrzydle teraz już byłej fortecy zapełniły się włoskimi patriotami walczącymi o zjednoczenie, wolność i niepodległość swojej ojczyzny. Poeta Silvio Pellico, który wbrew własnej woli spędził tutaj całych osiem lat, rozsławił špilberskie więzienie w swojej książce „Moje więzienia” na całą Europę.
Tak oto Špilberk przestał być ważną twierdzą wojskową i z rozkazu cesarza stał się tylko wielkim więzieniem cywilnym. Do wspomnianej zmiany przyczyniła się przede wszystkim armia francuska cesarza Napoleona, która opuszczając okupowane Brno jesienią 1809 roku, zniszczyła część ważnych špilberskich umocnień. Ostatnią większą „narodową” grupę więźniów Špilberka stanowiło prawie dwustu polskich rewolucjonistów, głównie uczestników tzw. powstania krakowskiego z 1846 roku. W roku 1855 cesarz Franciszek Józef I zlikwidował špilberskie więzienie, które trzy lata po zwolnieniu ostatnich więźniów znów stało się koszarami wojskowymi, zachowując tę funkcję przez kolejnych sto lat.

Jako miejsce kaźni i niewoli pojawia się jednak Špilberk w świadomości społecznej jeszcze dwa razy. Pierwszy raz podczas I wojny światowej, kiedy prócz aresztowanych żołnierzy więziono tutaj także cywilnych przeciwników austriackiego reżimu, drugi raz, i to o wiele wyraźniej, podczas pierwszego roku nazistowskiej okupacji Czechosłowacji. Swoje odcierpiało wówczas w špilberskich murach kilka tysięcy czeskich patriotów, z których wielu spotkała w tym miejscu śmierć. Dla większości Špilberk był jednak tylko stacją przesiadkową w drodze do kolejnych niemieckich więzień lub obozów koncentracyjnych. Armia niemiecka przeprowadziła na Špilberku w latach 1939–1941 szereg zmian, chcąc stworzyć w tym miejscu modelowe koszary w romantyczno-historycznym stylu zgodnym z ówczesną ideologią pangermańską.

W roku 1959 Špilberk opuściła armia czechosłowacka, kończąc tym samym definitywnie jego wojskowy epizod. W następnym roku Špilberk stał się siedzibą Muzeum Miejskiego w Brnie.

Ze zmianami funkcji Špilberka związany był także jego rozwój budowlany – również tu znajdziemy kilka wyraźnych etapów. Z oryginalnego gotyckiego zamku z XIII–XV wieku oprócz murów zachowało się bardzo mało, i to tylko w jego wschodnim skrzydle. Najlepiej, w prawie oryginalnej formie, zachowały się przynajmniej częściowo niektóre pomieszczenia parteru, a także wjazd z sediliami. Dwa spośród tych pomieszczeń posiadają oryginalne sklepienia żebrowe, godny uwagi jest też wysoki portal, prowadzący niegdyś z galerii do pomieszczeń tzw. kaplicy królewskiej. Dzisiejszy wybitnie „gotycki” charakter całego wschodniego skrzydła wynika jednak poniekąd z problematycznej i dyskusyjnej rekonstrukcji, przeprowadzonej w następstwie szeroko zakrojonych badań historyczno-budowlanych według projektu Zdeňka Chudárka w latach 1995–2000. Przez wyraźne podwyższenie całego skrzydła włącznie z potężną konstrukcją dachową zmieniła się także bardzo wcześniejsza sylwetka dominującego nad Brnem zamku. Na parterze zachodniego skrzydła badania archeologiczne odkryły część fundamentów potężnej wieży cylindrycznej, które zwiedzający mogą obejrzeć w ramach wystawy poświęconej architektonicznym przemianom zamku.

O barokowej przebudowie twierdzy, w której brali udział m.in. najlepsi inżynierowie wojskowi N. Peroni, L. Rochet i P. Rochepin, a także brneński architekt M. Grimm, przypomina dziś przede wszystkim zachowany w większej części wewnętrzny system umocnień – wały z bastionami i murami kurtynowymi, murowane okopy z wbudowanymi weń kazamatami z 1742 roku (zmienionymi na więzienie w 1784 roku, przystosowanymi do funkcji schronu przeciwlotniczego przez niemiecką armię w 1945 roku, renowacja zabytku 1992), a także parter koszar i pozostałe obiekty (kwatera dowódcy fortecy, kaplica), dobudowane na międzymurzu na całym obwodzie ściany zewnętrznej średniowiecznego zamku około połowy XVIII wieku. Częścią systemu obronnego była także znajdująca się w zachodniej części dziedzińca studnia, pogłębiona w latach 1714–1717 z 40 do 114 metrów, wraz z przylegającym do niej rezerwuarem. Większość dzisiejszych budynków – południowe, zachodnie i północne skrzydło, a także rozdzielający były dziedziniec na dwie części trakt środkowy – powstała w wyniku przebudowy twierdzy na więzienie w latach trzydziestych XIX wieku. Ta radykalna rekonstrukcja usunęła niestety – z wyjątkiem wschodniego skrzydła – praktycznie wszystko, co pozostało z oryginalnego zamku średniowiecznego wraz z jego późniejszymi przeróbkami. Špilberk uzyskał w ten sposób swój dzisiejszy kształt, którego nie zmieniła już potem nawet znaczna przebudowa przeprowadzona przez armię niemiecką. Ta, oprócz drobnych prac instalacyjnych i wykończeniowych, zapewniła w pewnym sensie jednorodność architektoniczną, większy wpływ wywierając na wygląd wnętrz (np. schodów) oraz przejawiając się pod postacią elementów historycystycznych. Dopiero przeprowadzona w latach 1995–2000 ostatnia rekonstrukcja, głównie wschodniego skrzydła, oznaczała większą ingerencję w kształty znane z serii rycin, obrazów i starych fotografii. Na przełomie drugiego i trzeciego tysiąclecia kończy się etap istotnych modyfikacji właściwej części zamku. Jednocześnie Muzeum Miejskie w Brnie podsumowuje swoją czterdziestoletnią działalność na Špilberku w nowych ekspozycjach stałych, a także okazjonalnych wystawach i prezentuje szerokiej publiczności dziedzictwo historyczne oraz kulturowe swego miasta zachowane w muzealnych zbiorach. Wystawy muzealne wraz z kazamatami każdego roku odwiedza ponad sto tysięcy gości.

W miesiącach letnich życia nabierają także dziedzińce i pozostałe pomieszczenia, goszcząc różne wydarzenia kulturalne, koncerty, przedstawienia teatralne i widowiska historyczne, nie brakuje także zawodów sportowych. Z galerii widokowej wieży narożnej zwiedzający mają okazję obejrzeć jedyny taki widok na Brno i jego okolice. W ten sposób najważniejszy z zabytków historycznych Brna stanowi też atrakcyjne centrum turystyczne i kulturalne